براي بشر امكان پذير نيست مصالح و علل واقعي احكام فرعي يا فروع احكام را شناسايي كند; و جز شارع مقدس و واضع اين احكام كسي نمي تواند به چنان مصالحي واقف گردد; اگر دانشمندان مزايا يا حكمت هايي براي احكام شرع خاطر نشان مي شوند بايد آنها را صرفاً حكمت هاي احكام ياد شده تلقي كرد نه علت هاي واقعي.

مسأله حج چنانكه ديديم با سوابق ممتدي كه در اديان ديگر آسماني دارد در اسلام با كيفيتي عالي امضا شد، هيچكس حتي دشمنان اسلام نمي توانستند و نيز نمي توانند فوايد و سازندگي مادي و معنوي حج را ناديده گرفته و يا آنها را انكار كنند. حتي مخالفان اسلام نوشته اند: حج عاملي مؤثر براي ايجاد وحدت و همبستگي، و فرصتي است بسيار عالي براي اينكه ميان پيروان قرآن پيوندي مبارك به هم رسد و آنان را به هم مربوط سازد.

 حج عبارت از اجتماع و گردهم آيي شمار بسيار زيادي از مسلمين و پيروان قرآن كريم كه در عصرما از رقم ميليوني متجاوز است، بيش از يك ميليون مسلمان از نواحي مختلف گيتي از پنج قاره دنيا به سرزمين مكه در موسم حج روي مي آورند كه از نژادهاي گوناگوني هستند. همه در يك سرزمين و يك كانون در كنار خانه خدا با جسم و جان و تمام وجود به نداي پروردگار خود لبيك مي گويند، در حاليكه همگي آنها تمام چيزهايي را كه ممكن است دستاويز مباهات بر ديگران باشد رها كرده با پوشاكي ساده و يكنواخت و با نوعي تساوي و برابري مادي و معنوي دقيق در كنار هم قرار مي گيرند كه نمي توان نظير آن را در هيچ گردهم آيي، در هيچ سرزميني جستجو كرد. مساوات و برابري در همه چيز كه فرمانروا و فرمانبر، ثروتمند و فاقد ثروت، عرب و ترك، افغاني و ايراني، هندي و سوداني، حبشي و چيني، اروپايي و آفريقايي، آمريكايي و آسيايي همه وهمه را در يك رده قرار داده و ميان سفيد پوست و رنگين پوست كمترين تفاوتي در اعمال و مناسك آنها ديده نمي شود، و وحدت شگفت آوري بر تمام اوضاع و احوال دروني و بيروني آنها حاكم است. همه آنها ـ عليرغم چنان تفاوت هاي منطقه اي و چهره و قيافه و اندام و اختلاف طبقاتي ـ چشم و دل را به يك نقطه مي دوزند. اينان از خانواده و ميهن و زاد بوم و ثروت و مقام و منصب و كليه تعلقات گسستند، درياها را درنورديدند، بيابان ها را پيمودند، سينه فضا را شكافتند و رنج سفري بس دشوار را بر خود هموار ساختند، و از رسوم و عادات و تشريفات بومي و محلي و منطقه اي دست نهادند، و از خواب و خوراك و لباس خود كاستند، و بالاخره روابط خود را از دنياي ماديت بريدند، و همچون روز محشر با پوششي بسان كفن گرد هم آمدند.

بي ترديد با چنان كيفيت، شعاع نورانيتي كه از باطن و جان و درون آنان برمي خيزد و اين نورانيت را متوجه نقطه مشترك مي نمايد آنهم در حاليكه با اوضاع و شرايط و هيئتي هماهنگ و در عين حال ساده و بي آلايش توأم است مسلماً مي تواند امت و ملتي را بيافريند كه بنيانگذاران مجد و عظمت براي بشريت باشند.

 در چنين نقطه اي است كه بشر مي تواند معناي «الله اكبر» را درك كند و بازيابد كه قدرت خدا از هر قدرتي قويتر و خدا از هر چيزي بزرگتر و حتّي بزرگتر از آن است كه بگوييم او بزرگتر است.

در اين نقطه و در ميان چنان جمعيت انبوه و اجتماع عظيم هر ناظري به خوبي مي فهمد كه حج بزرگترين و قوي ترين شعار توحيد، و ضامن انسانيت و آزادي از هر گونه قيد و بند مادي، و مهمترين عامل ارتباط و پيوستگي، و مآلاً ايجاد همبستگي ميان مسلمين شرق و غرب عالم است.

 هر مسلمان و دوستدار پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مشتاق و شيداي ديدار سرزميني است كه آن حضرت در آنجا زاده شد، و در همان سرزمين مبارزه خود را با شرك و بت پرستي و جهل و استبداد آغاز كرد، هر نقطه اي در اين سرزمين ياد آور رويدادهاي مهم و درخشان اسلامي است كه جاي جاي آن مي تواند مايه عبرت و پند براي ديدار كنندگان آن باشد، سرزميني كه در نگاه ناظر آن، دور نماي قرباني ها و فداكاري هاي راه توحيد و نيكبختي را به تصوير مي كشد.